BOŞALAN KASALAR DEĞİL, EKONOMİNİN TEMELİ AHLAKTIR
BOŞALAN KASALAR DEĞİL, EKONOMİNİN TEMELİ AHLAKTIR
M. Latif YILDIZ
-
Bugün modern dünya, gelişmişlik düzeyini ve toplumsal refahı genellikle makroekonomik verilerle ölçme eğilimindedir. Enflasyon oranları, döviz kurları, faiz grafikleri ve büyüme rakamları, bir ülkenin gücünü gösteren yegane parametreler gibi sunulur.
Ancak bu yaklaşım, hayati bir gerçeği gözden kaçırır: Ekonomi, sadece rakamlardan ibaret teknik bir mekanizma değil; insan ilişkileri, güven ve ahlak üzerine kurulu toplumsal vicdan sözleşmedir.
Yaşadığımız günlerde toplumda "Kasamız değil, vicdanımız boşaldı" feryadı yükseliyorsa, orada iktisadi krizden çok daha derin, yapısal bir çürüme var demektir. Çünkü paranın değerini belirleyen şey sadece merkez bankalarının matbaaları değil, o parayı elinde tutan toplumun adalet ve ahlak terazisidir.
LİYAKATIN OLMADIĞI YERDE PARA ÇÜRÜR
Ekonomik sistemin can damarı güvendir. Güven ise ancak ahlak, adalet ve liyakat toprağında yetişir.
Bir ülkede iş, ehline verilmiyorsa; makamlar, unvanlar ve kaynaklar sadakat veya kişisel yakınlık ilişkileri üzerinden dağıtılıyorsa orada liyakat yok olmuş demektir. Liyakatin olmadığı bir iklimde üretilen zenginlik kalıcı olamaz.
Bilgi, emek ve alın teri değerini kaybettiğinde, bireylerin geleceğe dair umutlar kırılır. Umutsuzluk, bir toplumun en tehlikeli sermaye kaybıdır. İnsanın umudu bozulduğunda, üretkenlik yerini boşvermişliğe, dürüstlük ise kestirme yollardan zengin olma ahlaksızca bir arzuya bırakır.
Liyakatsiz ellerde yönetilen sermaye, ne kadar büyük olursa olsun, eninde sonunda erimeye “çürümeye" mahkumdur.
ALTI DELİK HAVUZ DENETLENMEZ İSE ÇÖKÜŞ GETİRİR
Bir devletin bütçesi, vatandaşlarının emeğinden süzülerek oluşturulan ortak bir havuzdur. Bu havuzun dolması kadar, içindeki suyun nasıl korunduğu ve nereye harcandığı hayati önem taşır. "Denetim yoksa bütçe altı delik havuza benzer" tespiti, kurumsal hesap verebilirliğin önemini en yalın haliyle ortaya koyar.
Şeffaflığın ve denetimin olmadığı bir sistemde, ne kadar kaynak yaratırsanız yaratın, havuz asla dolmaz. Yolsuzluk, israf ve kuralsızlık o havuzun altındaki deliklerdir.
Mali denetim kadar önemli olan bir diğer unsur ise toplumsal vicdanın denetimidir. Kamu malını koruma bilinci, sadece müfettişlerin raporlarında değil, bireylerin kendi iç muhasebesinde, yani vicdan ve ahlakla başlar. Vicdan kuruduğunda, hiçbir yasal mevzuat havuzun delinmesini tek başına engelleyemez.
ADALETİN OLMADIĞI YERDE DENGE BOZULUR
Pazar yeri, toplumun aynasıdır. Pazardaki fiyatlar sadece arz-talep dengesini değil, toplumun ahlaki olgunluğunu da yansıtır. Adaletin olmadığı, hukukun üstünlüğünün zedelendiği bir iklimde pazarın dengesi de kaçınılmaz olarak bozulur.
Fırsatçılık, stokçuluk, hak edilmemiş kazanç hırsı ve güvensizlik pazar tezgahlarına sirayet eder.
Hukuk, sadece mahkeme salonlarında tecelli eden kavram değildir; bakkalın terazisinde, müteahhidin harcında, memurun imzasında ve esnafın sözünde hayat bulur.
Adalet mekanizması işlemediğinde, haksız kazanç sağlayan cezasız kalıyor, dürüst vatandaş ise sistemin mağduru oluyorsa, o toplumda ahlaklı kalmak giderek zorlaşan bir kahramanlık haline gelir. Oysa bir toplumun huzuru, dürüstlüğün kahramanlık değil, sıradan bir normal olmasına bağlıdır.
GERÇEK ZENGİNLİĞİN KAYNAĞI NEDİR?
Sonuç olarak; faiz, enflasyon ve döviz sarmalı, asıl büyük hastalığın sadece birer semptomudur. Asıl hastalık; vicdanların kararması, hukukun aşınması ve ahlaki değerlerin "başarı" ve "kazanç" uğruna feda edilmesidir.
Bir toplumun gerçek zenginliği, yeraltı kaynaklarının zenginliği ya da kasalarındaki döviz rezervleri ile ölçülemez. Gerçek zenginlik; sokaklarında güvenle yürünebilen, hak edenin hak ettiği yere gelebildiği, zayıfın güçlü karşısında hukukla korunabildiği, ahlaklı, vicdanlı nizamdır.
Maddi fakirlik bir şekilde çalışarak, doğru ekonomik hamlelerle aşılabilir; ancak ahlaki fakirlik ve vicdan boşalması, bir toplumu içten içe kemiren ve geri dönüşü çok zor olan bir yıkıma sürükler.
Unutulmamalıdır ki, kasalar her zaman yeniden doldurulabilir, ancak kuruyan bir vicdanı, ahlak ve yıkılan bir adalet algısını yeniden inşa etmek nesiller boyu sürer.
