BATMAN İSMİNİN 1000 YILLIK SIRRI ÇÖZÜLDÜ

Tekik’e göre Batman adı, bir ağırlık ölçüsü değil; 11. yüzyılda Silvan merkezli kurulan Mervani Kürt Devleti’nin kurucusu Bad Bin Dostik’in ismi olan Bad-Bat isminden geliyor.

Batman Milli Eğitim Müdürlüğü AR-GE Biriminde İçerik Geliştirme Uzmanı olarak görev yapan eğitimci-yazar Mahmut Tekik, Batman isminin yaklaşık bin yıllık geçmişine ilişkin yaptığı araştırmaların sonuçlarını kamuoyuyla paylaştı. Batman üzerine uzun yıllardır araştırmalar yaptığını belirten Tekik, 2013 yılında hazırladığı “Batman Şehrinin Beşiri ve Ekonomik Coğrafyası” adlı tez çalışması ile 2022 yılında Uluslararası Batman Sempozyumunda sunduğu “Batman İsminin Kaynağı” başlıklı bildirisinin de bu araştırma sürecinin önemli aşamalarından olduğunu söyledi.

Tekik, yaptığı araştırmada doküman incelemesi ile tarihsel-karşılaştırmalı dilbilim yöntemlerinin birlikte kullanıldığını belirterek bu çalışmalar sonucunda Batman isminin kökenine ilişkin yeni bir çözümlemeye ulaştığını belirtti.

BATMAN ADI NE ZAMAN KULLANILMAYA BAŞLANDI

Batman isminin yaklaşık bin yıldır kullanıldığını, ancak tarihi kayıtlarda daha çok 1300’lü yıllardan itibaren görülmeye başladığını belirten Tekik, bir yerleşim adının resmi kayıtlara girebilmesi o ismin yörede en az üç yüz yıllık bir kullanım geçmişine sahip olması gerektiğini belirterek yöre halkının o ismi benimseyip kabullenmesi sonucunda artık o ismin resmi kayıtlara girdiğini ifade etti. Tekik, dolayısıyla Batman isminin kullanıldığı ilk resmi kayıtların 1300’lü yılların sonu olduğuna göre Batman isminin en az 1000’li yılların sonundan itibaren yani neredeyse 1000 yıllık bir kullanıma sahip olduğunun görüleceğini söyledi.

Tekik, Batman isminin farklı dönemlere ait kaynaklarda Batman Çayı olarak farklı isimlerle anıldığını söyledi. Tekik, milattan önceki Süryani kaynaklarında Batman Çayı’nın “Khalat”, Bizans kaynaklarında ise “Nymphaios” adıyla geçtiğini belirtti. Khalat ve Nymphaios kelimesinin “gelin” ve “su perisi” anlamlarında kullanıldığını ifade eden Tekik, Orta Çağ Arap-İslam kaynaklarında ise bu yörede kanlı savaşlar yapılmasından dolayı nehrin “Satidama”, yani “kanlı nehir” olarak adlandırıldığını aktardı.

“Batman” kelimesinin ise tarihi kaynaklarda daha sonraki dönemlerde ortaya çıktığını belirten Tekik, Batman isminin ilk kullanım örneklerinden birinin Hasankeyf Eyyubileri dönemine ait olduğunu söyledi.

Tekik, 14. yüzyılda “Vakkainame-i Hısnıkeyf” adlı eserde Batman ve Silvan civarındaki savaşlardan söz edilirken “Batman” ifadesinin kullanıldığını belirtti.

İkinci önemli kaynağın ise Osmanlı dönemine ait olduğunu ifade eden Tekik, 1597 yılında Şerefhan Bitlisi tarafından Farsça kaleme alınan “Şerefname” adlı eserde “Kulp ve Batman Beyleri Hakkındadır” başlıklı bir bölüm bulunduğuna dikkat çekti.

EVLİYA ÇELEBİ'NİN SEYAHATNAMESİNDE DE BATMAN ADI GEÇİYOR

Batman isminin 17. yüzyılda Evliya Çelebi’nin seyahatnamesinde de kullanıldığını belirten Tekik, burada ismin hem Batman Çayı hem de Batman Köprüsü olarak bilinen Malabadi Köprüsü için kullanıldığını söyledi.

Tekik, Osmanlı paşalarından Yusuf Ziyaeddin Paşa tarafından hazırlanan Kürtçe-Arapça sözlükte de “Batman” kelimesine yer verildiğini belirterek, sözlükte Batman’ın Beşiri’ye bağlı bir köy olarak tanımlandığını ve yakınındaki büyük köprünün de Batman Köprüsü olarak adlandırıldığını aktardı.

İLUH'TAN BATMAN'A UZANAN SÜREÇ

Batman isminin günümüzdeki kent adı haline gelme sürecine de değinen Tekik, 1940’lı yıllarda petrolün bulunmasıyla birlikte bölgenin nüfusunun hızla arttığını söyledi. Daha önce Elmedin nahiyesine bağlı olan İluh köyünün zaman içerisinde büyüdüğünü belirten Tekik, 1955 yılında petrol rafinerisinin kurulmasıyla yerleşimin ekonomik ve nüfus açısından daha da geliştiğini ifade etti.

Tekik, 1957 yılında İluh’un ilçe statüsüne çıkarıldığını ve ilçe adının Batman olarak değiştirildiğini belirterek, bu isim değişikliğinin tesadüfi olmadığını savundu. Bu noktada toponimi, yani yer adları biliminin kurallarına dikkat çeken Tekik, bir yerleşime isim verilirken genel olarak fiziki ve coğrafi gözlem, beşeri aidiyet ve şahıs adları, filolojik dönüşüm ve idari kayıtlar gibi kriterlerin dikkate alındığını söyledi.

Batman isminin bu dört kritere göre değerlendirildiğinde ikinci kriter olan “beşeri aidiyet ve şahıs adları” kriterine uyduğunu dolayısıyla Batman isminin Bad Bin Dostik adlı kişinin şahsında bir aşiret ve yöre ismine dönüşerek Badikan-Batikan-Badiman formuna girdiğini ifade eden Tekik, kelimenin etimolojik yapısının yanı sıra anlamsal, biçimsel ve tarihsel açıdan da bu kriterlerle örtüştüğünü belirtti.

Tekik, Batman isminin oluşum sürecinin tarihsel akış içinde şu şekilde geliştiğini ifade ederek Bād b. Dostik'in adının önce aşirete ad olduğunu (Badikan / Batikan); aşiretin yaşadığı havzadan geçen akarsuya Badikan-Batikan-Badiman- Batman Çayı denildiğini, akarsu üzerindeki geçit ve köprüye Batikan-Badiman ve bu kelimenin uzun yıllar boyunca doğal bir sonuç olan etimolojik dönüşüm yaşadığını ve hemen hemen her yerleşim isminde görülen ses değişiminin Badikan-Badiman isminde de görülerek Batiman ifadesinin  Batman ismine dönüşerek Batman Köprüsü adını aldığını; bu mevkide kurulan yerleşimin de Batman karyesi olarak adlandırıldığını; nihayet adın 1597'de bir beylik adına (Kulp ve Batman Hükümeti) dönüştüğünü  belirterek üçüncü kriter olan filolojik dönüşüm ve dördüncü kriter olan idari kayıt süreçlerine başarıyla uyduğunu söyledi.

“BATMAN BİR AĞIRLIK ÖLÇÜSÜ DEĞİL''

Araştırmalarının en önemli sonucunun Batman isminin bir ağırlık ölçüsünden gelmediği yönünde olduğunu belirten Tekik, ismin 11. yüzyılda Silvan merkezli kurulan Mervani Kürt Devleti’nin kurucusu Bad Bin Dostik’in isminden geldiğini ileri sürdü. Badikan isminin 1000-1400 yılları arasında halk dilinde oldukça yaygın şekilde kullanıldığını söyleyen Tekik, Bad isminin bölgenin yerel kültüründe sözlü gelenek içerisinde baskın bir isim haline geldiğini ifade etti.

Tekik, bir nehre ve köprüye isim veren Batman kelimesinin oluşumunun uzun bir kültürel birikimin ve şahıs adının yerel hafızadaki öneminin sonucu olduğunu savundu.

“BATMAN VE MALABADİ AYNI ANLAMA GELİYOR''

Uzun yıllardır eski haritalar ve tarihi belgeler üzerinde çalışma yaptığını belirten Tekik, araştırma sürecinde 1800-1920 yılları arasındaki haritaları da incelediğini söyledi. Tekik, incelediği haritalarda Batman, Badıkan ve Bat isimlerinin doğrudan kullanıldığını belirterek, Batman kelimesinin daha çok hidronim, yani su varlıklarının adı olarak; daha az oranda ise yerleşim ve idari birim adı olarak kullanıldığını ifade etti. Tekik, hem yerli hem de yabancı kaynaklı haritaları incelediğini ve bu haritalarda Badikan-Malabadi-Batman su, Batman Köprü ve Malabadi, Ailaha (İLUH), Elmedin, Bişeri, Batman ve Badikanlı kazası gibi isimlerinin mevcut olduğunu ve bu haritaların çoğunun da 1800’lü yıllardan kalma haritalar olduğunu belirtti.

Ayrıca Piri  Bad ve Bad kalesi gibi ifadelerinde bu haritalarda görüldüğünü ifade eden Tekik, Bad isminin ve  Badikan aşiretinin sanıldığının aksine oldukça baskın isimler olduğunu ve bugünkü Batman isminin bu ifadelerin ses değişimine uğraması sonucu oluştuğunun kuvvetle muhtemel olduğunu belirtti. Bu üç ismin birbiriyle güçlü bağlantılar taşıdığını belirten Tekik, yaptığı çalışmanın Batman adının tarihsel, dilbilimsel ve kültürel kökenine ilişkin önemli bir değerlendirme sunduğunu ifade etti.  Tekik, araştırmasının ulaştığı sonuçlardan birinin de Batman ve Malabadi isimlerinin aynı anlamı taşıdığı yönünde olduğunu belirtti

Malabadi isminin Türkçe karşılığının “Bad’ın yurdu/aşireti” anlamına geldiğini ifade eden Tekik, “Batman” kelimesindeki “Man” ekinin ise eski Farsça, Pehlevi ve Avesta dillerinde yer, yurt ve aile anlamlarına geldiğini söyledi. Ayrıca Kürtçe’de de -man ekinin bir yerde kalmak, yerleşmek anlamında kullanıldığını belirten Tekik, Malabadi ve Batman’ın farklı sözcükler olmakla birlikte aynı kök anlam etrafında şekillendiğini belirterek her iki ifadenin de “Bad’ın evi, yurdu veya aşireti” anlamına geldiğini savundu. Tekik, Malabadi’nin Kürtçe Bad’ın evi, yurdu, aşireti anlamına geldiğini, Batman kelimesinin de Bat-man olarak bakıldığında Bad’ın evi, yurdu, aşireti anlamına geldiğini ifade etti.